Ziman Kurd

 

Mrad Ciwan

m.ciwan@telia.com

Ji ber ku ziman Kurd ziman miletek ye ku hatiye bindesthiştin, di mkana pşdexistina muesesetiya mil, ji ya lkoln lgern pşxistina ziman, kultur  hebnn civak tarx hatiye bparhiştin, ziman Kurd j tra xwe nehatiye  lkoln dewlemendiya w nehatiye eşkerekirin. Muesese dezgehn ku karibin  v ziman pşdexin bi taybet li hundur welt firsenda avabn nedtine, ji al lkoln lgern ve zimannasn pispor yn bikrhat negihştine, yek du ronakbrn ku bi mkan hewldana xwe ya şexs xwestine derkevin meydan  j, hergav tş tehdda dewleta serdest zordar bne.
Loma j, lkolnn li ser ziman Kurd, heke em rewşa stisna ya Kurdistana raq li ber oav negrin, bi mkann van oend ronakbran mehdt kirye ku ew j ji xwe re li dervey wel,t peyda kirine. Li Kurdistana raq, ji ber w serbestiya nisb ya kultur ku encama tkoşna mil ya bwestan bnavber bye piştrej ji ber w  mkana otonomiya mehdtkir ya berhema şer saln 60', li v pero welat me, wel l hatiye ku hejmara ronakbr muesesn ku li ser ziman me xebat kirine, ta dereceyek zdetir bye. Li v pero welt meriv dikare behsa hin xebatn hja  bike. 

Ji bil van tişt kuli ser ziman Kurd hatine nivsn, esern hin rojhilatnas  zimannas, gerrok msyonern biyan ne. Ji bil v div em xebatn wan dewletn ku Kurdistan bindest kirine yn hin der  dorn ku hin hesabn wan li ser Kurdistan hene j destnşan bikin, ku ev xebatn  wiha yn li ser ziman Kurd ne bi mexseda ilm l bi ya siyas hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyn zanist derxin hol, l xwestine ida safsetn ku xizmeta  mexsedn wan n siyas bikin li nav milet bne belavkirin. Dewleta Tirk ji ber ku heta roja ro hebna milet me nkar kiriye, muhawele kiriye ku Kurdan wek peroeyek ji qewmn Tirk n Asya Navn bide nşandan. Li ser ziman Kurd j ida kiriye ku ev ziman, ziman civakeke Tirknjad(Tirkn oiyay) e di netca asmilasyon de bye zimanek destkind (sun') ku ji oend hezar peyvn Ereb, Faris Tirk pkhatiye. Tirkan ji aliyek ev gotine, ji aliy din ve j ji bo ku milet  kurd peroe bikin safsatak wel derxistine ku xwedgirav Zazak ne lehceyeke Kurd ye l hem kesn ku bi zazak hem j' yn ku bi Kurmanc diaxvin, peroeyek ji milet Tirk in. 

Birvebir berpirsiyarn Tirk di van demn dawiy de, pişt ku hebna milet Kurd d nay nkarkirin piştgiriyek dide hin kes der dorn ku bi ida Kurdnebna Zazayan radibin, idayn wiha teşwk dikin di bin re alkariya wan dikin.

Yn ku di roja royn de da Kurdnebna Zazayan berpşdikin hinek ji wan j deologn nayonalst n Ermeniya ne. Evn ku xwe bi xeyala Ermenstanek Mezin ve girtine, hermn  Bakur Rojava yn Kurdistan j li ser v Ermenstana mezin dihesibnin. L ji ber ku dizanin nifsa Ermen li van herman nne, Zazayan bi taybet ji Zazayn Drsim yn Alew ji  al reh roik ve dixwazin Ermen nşan bidin bi ve mexsed j dixwazin Zazak ji lehcn Kurd  dr nşan bidin nz ziman Ermen bikin. Ev ji piştgiriya wan der dorn dikin ku Zazayan Kurd nabnin. Ya gelek balkş ew eku piştgiriya kesn ku Tirk Ermen dikin her eyn kes in.

Birvebirn Farisan ideologn wan n kirgirt j her muhawele kirine ku da serbixwenebna ziman Kurd biserxin bidin qeblkirin ku Kurd lehceyek ziman Faris ye. Ji bil birvebirn siyas kes dezgehn wan n xwedan mexsedn taybet, hin zimannas, gerok 

misyonern biyan j gelek caran ji ber mexsedn siyas yn li gor berjewendiyn welatn xwe  hin caran j ji ber oavdr lkolnn xwe yn gelek sath bi şaşonek nivsne ku Kurd ne zimanek 
serbixwe ye, lehceyek e ji Farisiya kevin uyan j ya nuh. Yn ku li ser ziman Kurd tehlln şaş n qest kirine  yan j bi nezann şaş one, hejmarn kesn wiha ji yek du kesan ne zdetir in, l ji al lehceyn ziman Kurd de hejmara kesn ku br baweriyn cuda cuda nivsne peşkar kirine gelek zde ye.

Li al din div em rastiyek j qebl bikin ku hero lkolnn niyetoak zanist bi hejmara xwe gelek km bin j ew bi xwe j li ser ziman Kurd gihştine br baweriyn newek hev. Ji al van de j nezelaliyek heye.
Tev hem dijwar, nezelal kmasiyn, lkolnn ku li ser fonoloj, morfoloj sntakso ziman Kurd hatine kirin, nşan dane ku ziman Kurd, zimanek serbixwe y xwedan tarxeka taybet ya pşveon ye y rastiya han di war zimannas de xwe daye qeblkirin.
Li gor v, ziman Kurd zimanek Hndu-Awrp ye, dikeve nav şax zimann ran di vir de j ji grba raniya Bakur Rojava t hesab. Her wek t zann, zimannasan di encama lkolnn li ser 
zimann dinyay de, li gor nzikbna an drbna, zimanan li ser esas reh roik yn gelek aliyn din ev ziman ji hev veqetandine, li gor hin  zimanan, hn zimann din nz hev dtine ew di malbatek zimn de hesibandine. zimann dinyay dabeş dibin ser van malbatn zimanan:

1- Malbata Zimann Hnd-Ewrp
2- Malbata Zimann Sam: Ereb, bram Aqad dikevin nav malbat.
3- Malbata Zimann Bant: ji hin zimann Afrka Başr ya navn pkt.
4- Malbata Zimann İn: Ji zimann İn Tbet pk t.
5- Malbata Zimann Ural-Altay: Di v malbat de zimann Fn, Macar, Eston, Uygur, Samuyet, Tirk, Moxol Manoy cih xwe digrin.

Malbata zimann Hnd Ewrp ya ku Kurd j tde ye, bi nav Asya Ewrpa dibe du beş. 

Beşa Ewrpa, bi nav zimann Cermen, yn Roman yn Slav dibe s şax.

Di şax zimann Ermen de Swd, norwec, Danmark sland hene ku ev ziman skandnav ne. Pişt re Flaman, Alman ngilz j di v şax de ne. Zimann Roman ji Portekz, spanyol, Fransiz, tal Roman pk t.

Di şax zimann Slav de j, Rs, Ukrayn, Bulgar, Sirb Leh (Polon) hene. Herweha, Yunan, Arnawut (Alban) Ltwan, Kelt Bask ji dikevin beş Ewrpa y Malbata Zimann Hnd-Ewrp. Di bes Asyay y malbata zimann Hnd-ran dabeş dibe li ser esas zimann Hnd yn ran. şax Hnd, ji Sanskrt, Sind, Urduy, Hindiya royn, Biharay, Bengal, Maras, Koray, Pencab Senegal pk t.

Di şax zimann ran de j Farisiya Kevin (ji w j Farisiya Navn yan Pehlew, ji Farisiya   Navn, ji Farisiya Nuh), Avestay, Sogd, Belc, Peşty, Oset Kurd hene. Zimann ran ji al avabna rziman dibin oar beş: Kurd di grba raniya Bakur Rojava faris di grba raniya başr rojav de ye. Zimann dinyay ji al avabna 
xwe j di bin s beş. 

1- Zimann Yekktey: Ziman İn Tbet ji v grb ne. 
2- Zimann dvgir: zimann Tirk, Fn Macar di v grb de ne. 
3- Zimann tewangbar:
 
Zimann Hnd-Ewrp yn Sam di v grb de ne. Li gor v dabeşkirin, ziman 

Kurd dikeve grba zimann tewangbar.

Belavbna Ziman Kurd ya Coxraf

Li ser herma coxraf ya ku Kurd li ser dijn, Mr Bedls, droknas bi nav deng Kurd Serefxan, di şerefnameya xwe de wiha dibje:
"Huddn welat Kurdan, ji perav Derya Hurmuz (Delav Basra M.E.B.) ya ku ji okyans vediqete dest p dike, li ser xeteke rast ji w der heta dmahka welayetn Meletiy Meras dioe. Bi v away aliy bakur v xet Fars, Iraqa Acem, Azerbaycan, Ermenstana Piok ya Mezin pk tne. Li başr ve xet j Iraqa Ereb, Musil Diyarbekir heye. Tev v j gelek xelq qebln ji nesla van nsanan, ji rojhilat heta rojava li gelek welatan belav bne." (1)
Roja ro, Kurd li Asiya Piok, erd navbera Anadoliy, Kafkasyay, Faris Ereban t axaftin. 

Li rojava Tirk, li bakur Ermen, li bakurrojhilat Azer, li rojhilat Faris li başr Ereb dibe cran v ziman. AxaKurdistan ro hatiye peroekirin ketiye nav hiddn ran, Iraq, sriy Tirkiy. 
Li gor v, rojava baş"r rojavay ran, seranser bakur rojhilat bakur Iraq, bakur Sriy rojhilat başr rojhilat Tirkiy welat esln ziman Kurd ye. Civakn Kurdaxv her wiha li Ermenstan, Turkmenstan, Pakstan (Belcstana Pakstan) Afganstan, Hndistan  Lubnan hene. Li paytext bajarn wek Horasan, Tahran, Bexdad, şam, Ankar, stenbol, Konyay zmr ji nifseka kesif a Kurdaxv heye. Tarxa bichbna Kurdan a li van welat  bajaran ji al hin Kudan ve gelek kevn e, dioe bi sedsalan ber niha ji al hin Kurdan ve j dikeve nav sedsala me ya nuha, bi taybet j van deh saln dawiy. Ku di van salan de yan hatine sirgnkirin,
yan j ji ber zilm zor j mecbr barkirine. Bi v mahn, li welatn Ewrpa. li Amerkay, li Awustiralyay j li ser hev nv milyon Kurd hene.

Heke em bixwazin hidd welat esln ziman Kurd destnşan bikin, em divn tabloya jrn diyar bikin:
Li bakur, li Ermenstan ji Lennekan destpdike ber bi rojava de bajern Qers, Erzurum, Erzincan, rex rojhilat bajar Siwas qeza Sariz ya Qeyseriy digre nav xwe. Pişt re dikşe Meras, Qiriqxana Hatay j digre di wir re ji hudd Sriy Turkiy dibuhure dioe herma Afrn (İiyay Kurmnc) ya li Bakur Heleb. Afrn digre navxwe ber bi rojhilat dioe; Kebaniy (Ayn Ereb), Ser Kaniy (Rasul Ayn), Dirbsiy, Amd Qamişliy digire. Pişt ku hem herma Cizr ya li Sriy girt ber xwe ber bi basr de rex bi rex Dcle
dadikeve Musil, oiyayn Sincr, qunatrn başr n rzeoiyayn Hemrn digre nav xwe, li hundur Iraq li başr ta digihje herma Tikrt. Li wir Mendeliy, oiyay Piştkw digre, dikeve hidd ran, li wir digihje başr Loristan ku ji Piştkw, Pşkw, Balagrwe, Bextiyar, Kahgeh Momesan pk t.

Ji bakur ber bi rojhilat de, gava ber bi basr dadikeve, hiddn ziman Kurd, perav rojhilat oem Erez, li ran Mak Xoy peravn rojava başr Gola Urmiy, oiyay Sehend ku dikeve bakur Merexe digre nav xwe. Ji w der bi zikzak dioe Ahmedawa, Mesrabad, Bicar (bajar Kurd y paşn y li rojhilata bakur) digre ber xwe, ji gund qesebn Esedaway derbas dibe ku ev bajar dikeve rojavay Hemedan, pişt re dirj dibe heta Karz, Al İadder şar Kurd ku ev bajar li rojavay sfahan ye. Ji wir ber bi başr de dadikeve digihje bajarn Kzeyrn Hesar (2)

Lehceyn Kurd

Ziman Kurd y ku li ser axeka fireh t axaftin, ji gelek lehoeyan pk t. Tiştn ku li ser lehoeyn kurd hatine nivsn axaftin gelek ji hev cuda ne. Di v war de meriv rast tesbtn ji hev gelek cih agahdariyn zde tkilhev t. Ji ber ku gelek caran navn lehce, herm, eşr, dn mezheban tn tkilhevkirin, di ber oavkaniyek de, ji bo lehcan meriv dikare rast navek cih b. Ev yek ne bes ji al esern lkolneran, l ji al Kurdan bixwe j wiha ye. Lehce, gelek caran ji al Kurdaxvn v lehcey ji al crann wan bi nav w herm, eşr, mrty yan w dn mezheb hatine binavkirin. Di netca v yek de, ji bo lehceyek oend navn ji hev cih derketine meydan. Her wek nav lehca Kurdiya bakur, li Kurdistana ran Sikak, li Kurdistana raq Bahdn, li Kurdistana Tirkiy, li nik Kurdaxvn v lehcey Kurmanc li nik Dimiliyan (Zazayan) Kirdas yan j Here-were ye. 

Nav Kurdiya navend, li Kurdistana ran Mukr, li nav peron bindest Tirkiy Sriy li nav Bahdnan, Soran ye. Lehceya ku li hin herman bi nav Zazak t nasn, li nav Kurdaxvn v lehcey li hin herman j Dimilk, Kirdk, Kirmanck yan j Se-b t binavkirin. Di oavkaniyan de, em rast w yek tn ku ji Hewreman re, Goran, Kakey, Hewram, Maoo, yan Kurd t gotin. Di nav lehceyn Kurd de kşmekşiya her diyar di war Goran, Lurr Zazak de ye. Hin kes hene ku van hersiyan wek lehceyek dihesibnin dibjin ku ev şweyn lehceyeka ziman Kurd ne. Hinekan j ew wek zimann cuda yn serbixwe qeblkirine. Kesin hene ku hersiyan; wek lehceyn cuda yn ziman Kurd dihesibnin hin j j ya duduyan (Lurr) li dervay ziman Kurd dibnin.

Lurriya ku bi nav Lurriya Piok Lurriya Mezin dabeş dibe, hin kes j hene ku Lurriya Mezin lehceyeka Kurd qebl nakin (di nav van de hin kes, w wek lehceyeka ziman Faris dibnin, hin j w wek zimanek bi ser xwe nşan didin) l Lurriya Piok wek lehceyeka ziman Kurd qebl dikin.
Meriv nikare bje ku li ser lehceyan tra xwe lkoln lgern hatine kirin netcn zelal ji al van ve bi her away hatine bidestxistin. Em li v der li gor oavkan wesqeyn bin dest xwe cih bidin hin dtinan şemayek diyarbikin ku li gor me ya her nztir a rastiy ye.
Di war lehceyn Kurd de kevintirn oavkan, şerefnameya şeref Xan e. Seref Xan di v esera xwe de wiha dinivse.

"Eşr civakn Kurdan, ji al ziman, adet rewşa civak ve bi ser oar beşan de dabeş dibe:
Beş yek, Kurmanc
Beş duduyan, Lor (Lurr M.C.)
Beş sisiyan, Kelhur
Beş oaran, Goran." (3)

Heger, em v tesbta şeref Xan nehesibnin, lkolnn li ser lehceyn Kurd heta nv pşn v sedsala me, di esas de ji al biyaniyan ve hatine kirin. Di v mesel de takestisna, ew broşura Mela Mehmd Bayezd ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolos Rsya Qeyser y Erzurm amade kirib ji ferhenga Swa 
Hekar ya Rewend ya hevberkir pk hatib. Mela Mehmd Bayezd, di destpka v broşur de, ber ku ji al rziman ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku ziman Kurd j ji ber ferqtiyn herm eşr xwediy lehceyn cuda ye. "mesela"  dibje, "Kurmanciya ahaliy Wan, Mş, Bayezd Qers  Kurmancn bi ser Rsya ran ve ziman ahaliy Botan, Hekariyan, Hemedan, Simt(?)y, Diyarbekir, Msil, heta bigih hudd Bexday (ku ji hermn Silman şarezor ji tafn Zerza, Mukr, Bebe Bilbasan pk t) ji hev cuda ne" (4) Mela Mehmd Bayezd di v xebata xwe de, Kurd bi nav Kurmanc bi nav dike, wek lehce j behsa nav Botan, Hekar Rewend dike di ferhenga xwe ya hevberkir de j şweyn Hekar Rewend hevber hev dike.

G. Givrinly ku di saln 1836- 1837`an de oend meqale li ser  ziman etnografya Kurdan belav kirin, ziman 
Kurd, bi nav Kurdiya jorn ya jrn dike du beş. Li gor Givriml Kurdiya jorn ji Mukr, Hekar, şikak  
Bayezd, Kurdiya jrn j ji Lurr, Gelhurr, Lek Goran pk t. (5) Peter Lench j di xebata xwe ya bi nav 
"Forschungen ber die Kurden und die Iranischen Nardchldaer", (Petersburg, 1857-1858) de ziman 
Kurd bi ser lehceyn Zazak, Kurmanc, Kelhur, Gran Lur dabeş dike. (6)
Yek ji wan lkolnern ziman Kurd; Oskar Mann, Kurd bi nav Kurdiya Rojava, ya Rojhilat ya Başr 
dike s beş. Oskar Mann ku Zazak bi ser Goran ve dihesibne, Goran j derdixe dervay ziman Kurd. (7)
  Hin zimannasn biyan yn ku pişt Oskar Mann hatine, ji dlva ku lkolnn nuh n berfireh li ser 
lehceyn ziman Kurd bikin, bzzat xwe sipartine xebatn Oskar Mann brbaweriyn w ducar kirine. 
Karl Hadank yek ji van kesan e. W xebata Oskar Mann ya ku di sala 1907'an de bi nav Kurdish Persich 
Forschungen Mundarten Gran besonders, Kandulai, Auramani und Badschalani, li ser Goran kiriye, 
aniye careka din di ber oavan re derbas kiriye, hin şirovekirin tbn l zde kirine ji nuh ve oap kiriye. (8)
Dr. Mac Kanzie y ku Goran wek zimanek serbixwe qebl dike, di meqaleya xwe ya bi nav "Reh Roika 
Ziman Kurd" de ku sala 1961' di rapora salane ya Komela Ziman de hat belavkirin, Kurd bi xwe j yek ji 
lehceyn Farisiya Navn dihesibne di xebata xwe ya bi nav "The Dialect of Auraman (Hawramani-Luhan) 
de Hewraman, Kurd nehesibandiye, wek lehceyeka Farisya Kevn hesibandiye. (9) Dr. Mac Kenzie, ziman 
Kurd j kiriye du beş nav Kurmanciya Jorn ya Jrn li wan kiriye. Kurdiya ku li devern Silmaniy,
  Hewlr, Rewanduz li Xoşnaw t axaftin wek Kurmanciya Jrn qebl kiriye devoka Silman bingeha 
van hesibandiye. Devokn Aqre Suroy j wek bingeha Kurdiya devern Aqre, Suro, Amdiye, Berwar,
  Bala, Gull, Zaxo şxan qebl kiriye. (10)
E. B. Soane, di esera xwe ya bi nav "Grammar of Kurmanji or Kurdish Language" (London, Luzak and
  Company, 1913) de ziman Kurd, beş bi ser s lehceyan kiriye ji her du lehceyn pşn re gotiye

  lehceyn bingehn. Dabeşkirina Soaney wiha ye:
a) Kurmanciya Jorn
b) Kurmanciya Jrn
c) Lurr, Zazak tev ku nzk hev in j Hewram Goran. (11)
Sosyolog Tirk, Ziya Gkalp Diyarbekir di w esera xwe de ya ku nav w "Krt Aşiretleri Hakkinda 
Sosyolojik Tetkikler" (Lkolnn sosyolojk derheq eşrn Kurdan de) e di 1922'an de li ser daxwaza
  hukmeta Tirk ji bo ku di proja skankirina eşran da b bikarann, hatib amadekirin piştre j di 1975`an 
de ji al Komal Yayinevi, di 1992'yan de j ji al Sosyal Yayinlari li Tirkiy hatib oapkirin, Kurdan bi nav 
kurmanc, Zaza, Soran, Gran (Goran) Lur dike pnc qewm, tev ku dibje ku h tehqq nekiriye j l zimann
  Gran Zazak nzk hev in. Di tehqqa cara pşn a rapora xwe de Ziya Gkalp dibje ziman Bextiyar 

dikare ilthaq Soran ziman Kalhr j ilthaq Gran bkirin. L di tehqqa cara dawn de v yek tashh 
dike dinivse ku "bi şahidiya şerefnam t famkirin ku ziman Bextiyar dioe ser Lurr ziman Kalhur j 
dioe ser Soran".(12) Ziya Gkalp di tehqqa xwe ya cara pşn de dinivse ku "Heke em zimann Gran, 
Bextiyar Kelhur veder kin (veqetnin) di dest me de oar zimann serbixweyiya wan diyar, dimne: 
Kurmanc, Zazak, Soran Lur" (13) L di lkolna xwe ya rastkir ya cara pşn de digih w encam ku 
"İawa ku Gran, Zazak Dunbul nav cih y zimanek ne, Kelhur, Baban Soran j navn cuda yn 
zimanek ne. Bextiyar Lur j her navn zimanek destnşan dikin. Sedem pirhejmariya navan ew e ku navn
  muayen n qewmn Kurdan nnin. Loma j t famkirin ku Kurd ne qewmek, l oar qewm in Kurd j dabeş bi 
ser oar zimann wiha dibe ku mensbn van zimanan qet ji hev t nagihn. Ev oar ziman ev in: Ziman Kurmanc,
  Ziman Zazak (Gran, Dunbul), Ziman Soran (Bahdn, Kalhur), Ziman Lur (Bextiyar, Feyl)" (14)
Ziya Gkalp di w xebata xwe ya binavkir de wiha dinivse: "Xwediyn van heroar zimanan ji zimann hev t
  nagihn. Ji al serf, nahw luxet ve ferqeka mezin di navbera wan de heye.  Ferqn navber j ne ferqn lehcey,
  l yn ziman ne. her zimanek ji van her oaran ji al zimannas ve ziman serbixwe ye. Her yek j ji gelek lehceyan pk t.
Tev v j ev her oar ziman bi tevay ne dr hev in j. Hem şaxn Kurdyeka kevin in ku meriv dikare bi nav 
"Kurdiya Qedm" bi nav bike. Tkiliyn navbera zimann Neo-Latn Latn oi bin, yn navbera Kurdiya Qedm  
van Kurdiyan j ew in." 815)
Ziya Gkalp ku lkolnn w li ser eşrn Kurda ne li ser "lehceyn" Kurmanc j radiweste: "H bi tetqqeke ilm
  nehatiye derxistin ku ziman Kurmanc dabeş bi ser oend lehceyan dibe. L gava Ahmed Xan di kitba xwe ya 
bi nav Mem Zn de behsa lehceyn ku bi kar tne dike, di beyta jrn de nav s lehceyan dijmre.
"Boht Mehmed Silv
Hin lal hinik ji zr zv" (16)
Li gor v, Ziya Gkalp j Kurmanc bi nav Boht, Mehmed Silv dike s beş eşr hermn ku bi van "lehceyan" 
diaxivin dihejmre.
;Zanay Kurd Tewfq Wehb, di mesela lehceyn Kurd de wek Soane difikire (17).
Nivskar binavdeng Alaeddn Seccad, di esera xwe ya bi nav Destr Ferheng Ziman Kurd, Ereb Faris de, 
dibje ku "di ziman Kurd de du lehce hene" wiha didomne: "Lehca 'Botan' a ku ro j re 'Bahdn' t gotin. Kurdn 
Tirkiy Suriy yn qezayn Msil bi v lehcey diaxivin. Ya duduyan j lehceya 'Mukr' ya ku ro j re 'Soran' t 
gotin. Kurdn din, yan Kurdn bakur rojhilat rojhilat Iraq yn Ardelan Mukriyan bi v lehcey diaxivin" (18)
Dr. Kemal Fuad ku li ser edeb ziman Kurd xebatn w yn hja hene, ziman Kurd dabeş lehce şweyn jrn dike:
1- Kurdiya Rojava (ku hin ji v re dibjin Kurmanciya jorn -bakur-)
a- Afrn,
b- Cizr Botan
c- Sincar
o- Badn
d- Hekar
e- şikak

2- Kurdiya Rojhilat (ku hin ji v re dibjin Kurmanciya Xwar -başr-, hin j dibjin Kurdiya Navend)
a-Soran
b-Silman
c-Mukr
o-Siney

3-Kurdiya Başr
a-Xaneqn
b-Feyl
c-Kirmanşan
o-Lek
d-Kulgayey
e-Kelhor
-Perewend

4-Kurdiya Goran-Zazak
a-Hewraman
b-Kenley
c-Gehwarey
o-Bacelan
d-Zengeney

Dr. Kemal Fad bi rexnegir dibje ku w lehceya ku ez j re Lehceya Başr dibjim hin kes w bi nav Lurr 
bi nav dikin. Ew ten wan lehceyn ku li Loristana Mezin tn axaftin wek lehceyn Lurr qebl dike wan wek
  lehceyn Kurd qebl nake. Dr. Kemal Fad rexne li w yek digire ku oima ji hin lehceyn ku di hin oavkaniyan
  de wek Lurr Piok derbas dibin ji wan re Lurr t gotin. Ew wan di nav lehceyn Kurdiya Başr de dihesibne (19).
Fad Heme Xurşd, di xebata xwe ya bi nav Ziman Kurd, Dabeşbn Cografyayy Diyalktekany de lehceyn
  Kurd bi v away dabeş dike:
1-Kurmanciya Bakur
a-Bayezd
b-Hekar
c-Botan
o-şemdnan
d-Behdnan
e-Diyalekta Rojava

2-Kurmanciya Navn
a-Mukr
b-Soran
c-Erdelan
o-Silman
d-Germiyan

3-Kurmanciya Başr
a-Lurr Esln
b-Bextiyar
c-Mamesan
o-Gohgilo
d-Lek
e-Kelhurr

4-Goran
a-Goraniya Esln
b-Hewraman
c-Bacelan
o-Zazak (20)

Fad Heme Xurşd, hem Lurriya Mezin hem j ya Piok Kurd qebl kirine ew di nav Kurmanciya 
Başr de hejmartiye. Mehemed Emn Hewramany ku li ser ziman lehceyn Kurd bi 
taybet j li ser Hewraman xebatn hja kirine, di esera xwe ya bi nav Zar Ziman Kurd Le 
Terazy Berawird da, lehceyn Kurd li gor away jrn ji hev veder dike.
1-Kirmanciya Jorn (bi şaşt j belav bbe yan j Bahdn)
2-Kirmanciya Navn (bi şaşt j belav bbe, yan j Soran)
3-Kirmanciya Xwar (bi şaşt j belav bbe, yan j Goran)
Piştre Goran j dabeş şweyn jrn dike:
a-Hewraman
b-Lurr
c-Bacelan
o-Zazak

Mehemed Emn Hewraman her wiha destnşan dike ku Bacelan j Zengeney şebek digire nava xwe.(21)
Nivskar zimannas Kurd Malmsanij ku li ser ziman Kurd bi taybet li ser Zazak xebatn w yn 
hja hene, Kurd dabeş bi ser pnc lehceyn esas dike bi v away dihejmre:
1-Kurdiya bakur yan j lehceya Kurmanc
2-Lehca Kurmanci ya ku li Kurdistana Navn t axaftin. Ji v lehcey re carina Kurdiya Başr 
(Kurmancy Xwar) yan j bi şaşt "Soran" j t gotin.
3-Lerhceya ku bi navn Kirdk, Kirmanck (Kirmanc), Zazak yan j Dimil (Dimilk) t zann. 
(Malmsanij li v der wek du şweyn esasn lehceya Zazak, şweya Drsim ya 
İewlig-Diyarbekir-Swreg dihejmre).
4-Lehceya Goran: ku Hewram j t binavkirin nzk lehceya Kirdk (Zazak, Dimilk) 
ye li Kurdistana Iraq ya ran ji al hin Kurdan ve t axaftin.
5-Grba Lehceyn Kurd yn din n ku li Kurdistana Başr tn axaftin: gellek
  şaxn v grb yn bi navn Kermanşah, Lekk, Lurr, Sencab Kelhur hene 
ku ev ji al qismek Kurdn nav hiddn ran raq tn axaftin.(22)
Mehemed Emn Hewraman di w kitba xwe de ku nav w Zar Ziman Kurd 
Le Terazy Berawird da ye, dibje ku Oskar Mann di w kitba xwe de ya ku 
piştre ji al Karl Hadank ve careka din hat oapkirin, dinivse ku lehceyn Goran li 
gor away jrn t dabeşkirin:
"Hewraman (Auraman)
Kenduley (Kndulei)
Bacelan (Baclani)
Bwenij (Biwniji)
Gehweray (Ghwarai)
Rejaw (Rijabi)
Seyyidi (Syyidi)
Zerdey (Zrdai)
Mehemed Emin Hewraman dinivse ku Mnorsk her van lehceyn Goran tekrar dike l ji dvla Bwenj, 
Gehweray Rejaw Gelhur, Lek, Feyl, Kakey tne piştre M. E. Hewraman dibje ku "di esas de ev 
bi awayek tkilhevkirina eşr, dn zimanan e". (23)
Mehemed Emn Hewramaniy ku bi esl xwe j Hewraman ye, dibje ku Emn Zek Beg di Xulasetu 
Tarxul Kurd we Kurdistan de lehceya Hewraman zimanek Tacik dihesibne l tu dell ji v dtina 
xwe re nayne, qas ku t famkirin bes br baweriya Mnorsk tekrar dike. (24)
Mamostey Unversta Silmaniy Dr. zzedn Mustefa Resl, di esera xwe ya bi nav Ziman Yekgirty 
Edeby Kurd de, Hewraman ji lehceyn Kurd dihesibne.
Mehemed Merdx, di mesela lehceyn Kurd de wek şeref Xan difikire bi nav Kirmanc, Goran, 
Lurr Gelhurr wan dike oar beş.
Tewfq Wehb Edmonds, di Ferhenga xwe ya bi nav A Kurdish Dictionary, (Tewfq Wehbye Edmonds
  Oxford at the Clarendon press, 1966) gotinn lehceya Hewraman, tev gotinn Kurd kirine.
Her weha Tewfq Wehb di maqaleka xwe de ku bersva meqala Dr. Mac Kenzie ya 1961'an b, diyarkiriye 
ku Kurdiya Hewraman, ji lehceyn kevn n Kurd ye.
Prof. Qanat Kurdo, di maqala xwe ya bi nav Haletekan Cns Bnay Berkar Le Zaza da, bi awayek 
hevberkir daye nşandan ku lehceyn Zazak Kurmanciya Jorn ji zimanek ne.
Major Soane, di kitba xwe ya bi nav Kurdish Grammar (Rzimana Kurd) de, Zazak yek ji lehceyn 
Kurd qebl kiriye. (25)
Dr. Kemal Fuad ku ji al brbaweriyn li ser ziman Kurd de xwe pirtirn nzik Oskar Mann dibne, 
Oskar Mann j t de rexne li wan kesan digire ku Goran-Zazak Kurd qebl nakin dibje ku ev lehceyn 
Kurd ne: "Hin zimannasn ku Oskar Mann j di nav wan de ye, lehceyn gruba Goran-Zazak Kurd 
nahesibnin. Di v war de ez cih difikirim: "lehceyn v grb, her oendn ji al lekskolojiy ve ji 
lehceyn grbn Kurd yn din cih dibin j, ev j wek Kurd dikevin beşa gruba raniya bakur rojava.
  Ji al cograf j dikevin nav erdn Kurdistan. Tkiliyn wan n abor, civak siyas j li gora miletn 
dtir pirtir bi Kurdan re h xurttir in. Di ser de j Hewramaniya ku lehceyeka Goran ye, demeka dirj
  (ji sedsala 16'an heta ya 20'an) di beşeka fireh a Kurdistan de (li Kurdistana Rojhilat ya Başr) 
bye zimanek edeb. ji al mil ve j ev xwe Kurd dibnin." (26)
Li gor Mehemed Emn Hewraman j oavkaniyn kevin nşan didin ku Kurdiya Hewraman zimanek
  kevnare ye, ne ku bes di devra Mrtiya Baba Ardelan (a ku di sala 132'y Hicr de hat damezrandin)
  de ber w j zimanek dn edeb b ku ji ziman Avestay hatib guhern. Mehemed Emn Hewraman 
wiha dinivse:
"şx Sed (y şraz) di beyteka xwe de wiha dibje:
Geh be Taz astn ber men zened gyed 'te'al'
Geh be Kord gyedem 'bor nişne w nan were'
(Geh dest li ba dike bi Ereb dibje 'te'al-were'
Geh bi Kurd dibje 'bor nişne w nan were'. M.C.)
"Bor nişne w nan were" ya ku di v beyt de heye  bi lehca Hewraman ye mahna w 
"were rn nan bixwe" ye. Di w dem de (sedsala 13'an M. C.) Se'd (y şraz) ji lehceya
  Hewraman re gotiye Kurd. Beytn taresan n Sultan Sehak n ku ji bo terefdarn Ehl Haq tn 
stiran, bi Hewraman ne. şar Kurd meşhr Xanay Qubad bi xwe dide diyarkirin ku xwestiye 
Dostana şrn Xusrev bi Kurd bike menzm. Li gor w tu kmasiya Kurd ya ji Faris tuneye  
j şrntir e j. Loma j dibje ku:

Ce lay aqilan sahib eql dn
Dana buzurgan Kurdistan zemn
Rast en mewaoan Faris şeker en
Kurd ce Faris bel şrnter en.
.........

Ce 'ersey dinyay dn bedfercan
Be destr nezan Nzam meqam
Be lefz şrn Kurdistan temam
Pş buwan meh'zz baq weselane.

(Ji al aqilmendn xwed eql dn
Zane mezinn erd Kurdistan
Raste dibjin Faris şekir e
Lbel Kurd ji Faris şrntir e.

Di v dinya bbext fan de
Bi away nezma meqam Nzan
Hem bi lefz şrn Kurdistan
 M.C.)
Xanay Qubad gava şrn Xusrev nivs, ger Hewreman ne ziman edeb y Kurd b ya ne 
w bi v lehcey dinivs nej j re digot Kurd (27)
Li gor Mehemed Emn Hewraman, ji bo strana beytn dn yn ku di deftern proz n Ehl Heq de ne,
  du lehce hatine bikarann. Defteran ji lehca Hewraman re gotine "Kurd" carna j gotine "Kurdiya Awraman" 
ji swa Caf re j "Cafiya Awraman". Abdn Caf (Abdn Başoavş) berevkir ku ev agahdar dane, dibje
  ku tarxa peyvn van beytan yn nivsn ku di kutubxann wan de hene, dioe 880 sal ber nuha. (28)

Di ronahiya van agahdariyan de ku me xwest em bidin div meriv w rastiy qebl bike ku şveyn Lurr 
Mezin ne tde, Lurr pik j daxil, hem lehceyn Goran lehca Zazak dikevin nav lehceyn ziman Kurd 
mesela Kurdbn nebna Lurr Mezin ciy munaqeş ye.
Netce, meriv dikare li ser lehceyn ziman Kurd, şweyn w belavbna wan a cograf agahdariyn jrn bide:
1-Kurdiya Bakur (yan j Kurmanc-Kirmanc) Lehceya Kurdiya Bakur, Lehceya her berfirehby ye. Li ser axa
  Kurdstanqada w ya berfirehbn, heke meriv xetek ji rojhilat ve bikşe, ji perav rojavay Gola Urmiy
  destp dike, ber bi başr rojhilat ve dadikeve, di bakur bajar Şino, di dola Kleşn re ji hidd ran Iraq 

radibuhure, dirj dibe ta digih Helgurd. Ji w der ber ber peravn bakur rbar Rewandiz die ta digihje 
Z y Behdnan. Li v der j t tev em Dcl dibe, Zy taqb dike. (29) Ji Gola Urmiy ber bi bakur ve 
Kotur Xoy digire nav xwe digihje em Erez, Qers, Erzurum, Mş Bedls digire nav xwe carinan 
paln rojhilat n Torasan carnaj quntarn wan seranser taqb dike, hiddn wlayeta Srt, qezayn 
Qozlux, Silva, Qulp, Lice Bismil, Hiddn bajar Diyarbekir, Erxeniy, Deşta Gewran herma iyay 
Qerejdax tev xwe dike hermn rojhilat, başr, başrrojhilat Swreg, qeza Hlwan, Gerger ne tde
  Adiyaman, Meletiy, bakur, rojhilat başr Meraş hildigre ta digihje lutikn iyay Gewr (Gavur Da).
  Qiriqxana Hatay Afrna Heleb digire nav xwe. Ji w der ta nuqta em Dcle y ku Z digre navxwe. 
Li wan erdn ku Kurd li ser dijn, Kurdiya Bakur-Kurmanc t axaftin. Li qezayn Tunceliy, Pertek Zozgrd,
  li qezayn Elezz yn ji bil Maden, Sivric Paloy, li qeza Bngol ya bi nav Karliovay li piran hermn
  Swas yn Kurdaxv, ev lehce t axaftin. Ev lehce her wiha ji al nufsa Kurd a Lubnan, Ermenstan, 
Gurcstan, Azerbeycan, Qazaxistan cumhuriyetn Asya Navn yn din ji al Kurdn Horasan  
Konyay hin Kurdn Ankar t axaftin.
Şweyn Kurdiya Bakur ev in:
a) Kurmanciya Rojava: Bi destpka ji herma Afrn Kurdn Entab, Qiriqxan, Meraş, Adiyaman  
Meletiy, qezayn Ruhay yn bi nav Surc, Brecik Xelfetiy bi v şwey diaxifin.
b) Rewend: Şweya ku li erdn bakur Gola Wan dimnin t axaftin. Li rojhilat ji herma Şikakan destp
  dike, ta digh cihn rex em Erez, Kurmancn Qers, Erzurum, Agir, Wan, Mş Erzncan bi v şwey diaxifin.
c) Şikak: Li hermn navbera Gola Urmiy, Şemdnan Başkal t axaftin.
) Hekar: Hema ji başr Şirnex destp dike li nav hidd wilayeta Hekariy t axaftin. Ber ji ber ku ji

  Mrtiya Hekariyan re Mrtiya Mehmd dihat gotin, ji v şwey re j "Mahmd" dihat gotin.
d) Bot: Kurdn Cizra ku li nav hidd Tirkiy Sriy ye yn w herma ku ji bakur Zaxoy destp dike

  ji başr rojavaya Şirnex derbas dibe Eruh digre nav xwe ta başr Gola Wan t kşan hermn rojhilat  
başr Bedls, Srt, ta em Batman herma Batman rojhilat Mrdn digre nav xwe, ji al Kurmancn li ser 
v axa fireh t axaftin.
e) Bahdn: Şweya Kurdn Zaxo, Amediye, Akre Zbar yn Dihok
f) Sincar: Kurdn iyay Sincar yn Şxana bi v şwey diaxifin.
g) Kurmanciya Navn (yan j Siliv-Kk-Mil) Li bajar Diyarbekir ji bil rojhilat, li hem hermn Mrdn, ji 
Ruhay heta perav rojhilat em Fert Kurmanc bi v şwey diaxifin. Kurmancn hermn Elezz yn
  rojhilat başr j bi v şwey diaxifin.
2- Kuriya Navn (yan j Soran). Hiddn v lehcey ji başr w hidd ku me ji bo lehceya Kurmanc kşa 
destp dike, ber bi başr de dom dike ta digihe, em Srwan Xaneqn. Li başr, ji başr iyayn 
Hemrn ber bi rojhilat ve vedigere ta iyay Sehend, Mesnabad, Bicar Esedaway die. Firehiya herma 
w ya başr j die ta digihje, ser rka esas ya Melayir. Kirmanşah, Qesr Şrn-Xaneqn. (30)
Şweyn Kurdiya Navn ev in:
a) Soran: Ji bil herma Zbar wilayeta Hewlr hem qezayn w v şw diaxifin.
b) Silman(Yan j Baban): Silmaniy, Kerkuk,Kifriy, Qeretep, Tuz Şiwan hin hermn Xaneqn digire nav xwe.
c) Mukr: Şweya ku Kurdn Şino, Nexede, Meraxe,Miyandiwan, Şahndij, Saqiz, Bokan, Bave Serdeşt p diaxifin.
) şiney: Li hermn Sin (Senendec), Bicar, Kengewer, Rewansar bakur Ciwanroy t axaftin.
3-Kurdiya Başr: Li bakur ji rya esas ya Melayir-Kirmanşah-Qesr Şrn destp dike ta digih hiddn her
  başr yn hermn Kurdaxv
Şweyn w yn jrn in:
a)Xaneqn
b) Lurr Esln (yan j Feyl)
c)Kirmanşan
)Lek
d)Kelhor
e)Perewend
f)Kulpavyey
4-Kurdiya Goran: Yn ku bi Kurdiya Goran diaxvin li herma iyayn a bakur rka Berda-Kirmanşan, 
yn li hermn rojhilat rojavay iyayn Hewraman yn li hermn Paweh Kendl, Hermn bakur 
rojhilat Msil, li w cih ku em Xazir tev Zy dibe dijn.
"Ew naveyn ku Goran t de dijiyan, di qirn hijdehande ji zeviyn ku niha t de dimnin mezintir bn. 
Peydabna Mrtiya Silmaniy di dawiya sedsala hijdehan destpka sedsala nozdehande bi awayek 
asr n, heta dereceyek li ser hesab tengbna wan nav iyan b ku Goran t de dijiyan, bi v away
  lehceya Kirmanciya Jrn (Kurdiya Navn M.C.) ya ziman Kurd, wek zimanek resm y Mrtiya Silmaniy 
peyda b, di dawiya sal sed hijdehande berebere j ji lehceya Goran re teng dikir li ser hesab w belav dib.
Lehceya Goran ya ziman Kurd li dema Mrtiya Ardelan de belav b, ku Baba Ardelan di sed aran zayn de 
ew damezirand ji nuh ve bajar Şarezor ava kir ku Moxola ew wran kiribn ew kir paytext Mrtiya xwe.
  Ne dr e belavbna Goranan ji rojhilat Zagros ber bi Şarezor ve byer dest p kirib.
Kakeyiyan (Ehl heq, Al lah) Şarezor kirin bajar xwe y proz lehceya Goran j kirin ziman xwe y dn...
Di w dem de Şarezor ziman şiir Goran b edebiyata dn ya Kakeyiyan bi şiir destpkirib heta niha 
j her wiha maye.
Her wiha pwist e ev j b gotin ku, l eşretn derdora Kerkk, Kifriy, Xaneqn qerax rbar Srwan, 
wek eşretn Zengene, Cebar, Şiwan, Bban Taleban yn dtir ji eşretn Goran bn ev, xwed edebiyata
xwe ya klask ya nivsk, edebiyata gelr ya folklor ya bi lehceya Goran bn. Lbel lehca Kurmanciya Jrn 
(Kurdiya Navn M.C.) berebere ev nave dagr kir di netca geşbn firebna Mrtiya Silmaniy."(31)
a) Hewraman: Kurdn herma Hewramana ku dikeve al ban y em Srwan bi v lehcey diaxvin. 
Rojavay iyayn Hewraman herma navbera Helebe Pncwn ye, rojhilat w j Sine kermanşah e.
  Herma Hewraman dabeş dibe bi ser Hewramana Luhon, Hewramana Dizl, Hewramana Text, Hewramana 
Rezaw, Hewramana Ciwanro Hewramana Kenduley. (32)
b) Bacelan: Zegeney Şebek digre nav xwe. Ji rojhilat Msil, ji hermn Başway belav dibin, digihn 
ta bakur başr Hamdaniy ta hermn Taleban Zengene Qeret, Horn Şxan. Bacelan li herma 

Zehaw a bakur Loristan j dijn. (33)
5- Kurdiya Zazak(Dimilk, Kirmanck yan j Kirdk)
Li bakur rojavay erdn Kurdstana bin dest Tirkiy, hermaka wel digre nav xwe ku di bakur ji Erzurum
  Erzncan li başr heta Gerger, Adiyaman die. Li hundir Swreg, Qeza Urfay gundn w yn bakur, 
li hundirn qezeyn Diyarbekir yn bi nav rmg, ungş, Pran Hn li hin gundn qezayn w yn
  bi nav Lice, Hazro, inar Qulp, li qeza Wartoy, qeza Mş, li hin gundn qezayn Erzurum yn bi nav 
Xinis Tekman. Li hundir Erzincan hin gund qezayn w. Li hundir hin gundn Tercan, li Beypinar
  Netriya Zanay ku qezeyek Swas ye li hin gundn w, li bajar Tuceliy li qezayn w yn bi nav Pulumur, 
Nazimiye, Ovacix, Xozat, amişkezek bi tevay, li hundur Elezz qezayn w yn bi nav Maden Paloy bi tevay, 
li nvena qeza Qereqoan, li bajar Bngol qezayn w yn Gnc Kixiy bi tevay, li Piraniya Solxan li beşek 
Qarliovay lehceya Zazak t axaftin. Hundur Diyarbekir her endn piran Kurmancin j, nifseka girng a Zazakaxv j heye.(34)
a) Şweya Drsim: Li Tuncel, Erzincan Swas t axaftin.
b) Şwa Rojhilat(ya ewlig-Diyarbekir-Swreg): Li Bngol, Elazz, Diyarbekir, Swreg Gerger t axaftin
&
(1) şerefxan, şerefname, Hasat yaynlar, 3. bask 1990 stanbul, M. emin bozarslan ji Ereb wergerandiye Tirk.
(2) Fuad Heme Xurşd, Ziman Kurd, Dabeşbn Dyalektkany, oapxaney Afaq Al arabiya, Bexdat, 1985, s. 55.
3) şerefhan, şerefname, Hast Yayinlari, 3. baski 1990, Istanbul, Wergera M. Emn Bozarslan ji Ereb bo Tirk, r. 20
4) Vokabulaire Kurde des dialectes de Hakiari et Revendi, Par A. Jaba Consul de Russie a Erzeroum, Erzeroum le 15 mars 
1858. Ji Dr. Marif Xeznedar Le Babet Mjy Edeb Kurdiyewe 1984, Bexda r. 386'an hatiye wergirtin.
5) Mehemed Emn Hewreman, Zar Ziman Kurd Le terazy Berawrd da, 1981 Bexda, r. 52
6) Peter Lerch, Forschungen ber die Kurden und die Iranischen Nordchldaer, Petersburg, 1857-1858, r. 72
7) Gotwjek legel Dr. Kemal Fad, beş 2., Sirwe, hejmar 39, rzber 1368
8) Mehemed Emn Hewraman, Zar Ziman kurd le Terazy Berawirdda 1981, Bexda, r. 24
9) e. n. d. r. 6
10)Sadiq Behaeddn Amd, Rzimana Kurd, Kurmanciya Jr ya Jor ya hevberkir, oapa yek, 1987, r. 34
11)e. n. d. r. 27
12)Ziya Gkalp, Krt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Yaynlar, 1992. r. 24
13)e. n. d. r. 24
14)e. n. d. r. 95-96
15)e. n. d. r. 24-25
16)e. n. d. r. 28
29) Fuad Heme Xurşd, Ziman Kurd, Dabeşbn cografyayiy Diyalektkaniy, Bexda, apxaney Afaq'l Arabiya, 1985, r.60
30) e.nd:r.62
31) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mjy Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r.88-89.
32) Mehemed Emn Hewraman, Kakey, apxaney Al Hawads, Bexda, 1984 r. 68
33) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mjy Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r. 87
34) Malmsanij: Dimilk miyan di ciyayeya vatişan, Hv, kovara  andiya gişt, Pars, no:2, Gulan 1984, r. 86-87. 

Bigire - Kapat