Gölyazı’da ‘ilk’ Eğitim Kurumu

Hasan Feyziye Medresesi

 

Teşekkür

Değerli okuyucular, Xelkedondurma’da (Gölyazı) kurulan ilk medresenin tarihi hakkında yaptığımız 2 aylık bir çalışmayı sizlere sunacağız.

Bu çalışmamız, tamamı Xelikan’da yaşamakta olan, değerli büyüklerimizin vermiş oldukları bilgiler ışığında hazırlanmıştır.

Bu çalışmada ayrıca medrese ile birlikte Gölyazı’da kurulan ‘okul’ hakkında da bazı bilgilere ulaştık. Okul çalışmamız, çok yakın bir zamanda bu sitede yayınlanacaktır. Öncelikle, kıt olanaklarla, kısa bir dönemde bu çalışmayı büyük bir azimle hazırlayan arkadaşlarımıza; Yusuf Topal, Saffet Danışman, M.Ali Çakmakçı, Behzat Yalçın, M.Emin Akçakoca’ya ve bu arkadaşlarımıza bilgilerini esirgemeyen değerli büyüklerimize teşekkürlerimizi sunarız. 

 xelkedondurma.com, 24.09.2004

 

Bu çalışmamızda hafızalarını zorlayan, ardı arkası kesilmeyen sorularımıza katlanan değerli büyüklerimiz; Sayın Hesê Keçe’ye(Hasan Polat-...), Momê Bıldî Xalî Sılê (Mehmet Çakmakçı-1930), Mıçe Xucê ( Mustafa Akçakoca-1933), Mehmadê Zaxî Home (Mehmet Akçakoca-1941), Mahmadê Nurî Ose(Yusuf Pirbudak- 1946), ve Bakûyê Raxmî Şixe’ye(Bekir Yağbasan-1931) ve ayrıca bize bu çalışmanın olanaklarını sunan xelkdondurma.com çalışanı Sevgili Uske’ye TEŞEKKÜRlerimizi sunarız....

Tarih araştırmacısı değiliz. Çalışmamızda bir çok eksikliğimiz olmuştur. Bu çalışmayı tarih araştırmacıları ve konunun meraklıları açısından bir önbilgi, ön-çalışma olacağına inanarak kaleme almayı uygun gördük.

Saffet Danışman, M.Ali Çakmakçı, Behzat Yalçın, M.Emin Akçakoca, 24.09.2004

 

Medrese

Osmanlıda, orta ve yüksek öğretim kurumlarının temelini, medreseler meydana getiriyor. Medrese, Arapça’da "de-ra-se" fiilinde gelir. ‘Ders okutulan yer’ anlamındadır. (Günümüzdeki Ortaokul-lise düzeyine denk düşer) Bu medreselerde ders veren eğitmenlere de ‘müderris’ adı verilmektedir. Müderrisin bugünki eğitimdeki karşılığı ise –Rektör olarak kabul edilir.  

 

 

   

 

O dönemin medreselerinde, Kuran, hadis, fıkıh, kelam, astronomi, matematik gibi dersler verilirdi. Dönemin büyük medreseleri olan, Konya İnce Minareli Medrese’de Hadis, yine Konya Sırçalı Medrese’de Fıkıh, Kayseri Çifte Medrese’de Tıp, Kırşehir ve Kütahya Medreselerinde de Heyet ve Nücüm bilimleri öğretimi yapılıyordu. Bu medreseler,  Anadolu’nun bir çok yerlerine müderris yetiştirmiştir. 1330 yılında Anadolu’da ilk kurulan medrese olan İznik medresesine Konya’dan Siraceddin Urûmî’nin talebesi olan Kürt Taceddin Kürdî ile Kayseri’den Muhammed el-Kayserî, Orhan Gazi tarafından tayin edilmiştir.

 

Gölyazı’da Medrese

Gölyazı’da kurulan ‘ilk’ medreseye geçmeden önce bizce önemli olan bir noktayı açıklığa kavuşturmak gerektiğine inanmaktayız: Mulla Hasan Efendinin kendi çabaları ile kurmuş olduğu bu medrese, o dönemin Osmanlı yönetiminden, eğitim kurumlarından ve vakıflardan herhangi bir yardım almamıştır. Mulla Hasan ve Kardeşi Mehmet Efendi tarafından bir ‘hayır kurumu’ olarak yaptırıldığı söylenmektedir. Mulla Hasan ve Kardeşi için Gölyazı’da Perşembe günleri yardım toplandığı, medresenin ilk mezunları tarafından söylenmektedir. Bu da gösteriyor ki, eğitmen durumunda olan Mulla Hasan, Kardeşi Mulla Mehmet, o dönemin herhangi bir kurumundan maaş almamaktadırlar.

 

Mulla Hasan’ın torunu Sayın Ömer Faruk Hatipoğlu da bu medreseyi, dedesinin kendi çabaları ile kurduğunu vurgulamaktadır; “Hasan Efendi; köylüsüyle omuz omuza, imece yoluyla, kendisi de sırtında taş taşıyarak Xalikân'a bugünkü akademi düzeyinde sayılabilen bir medrese kurmuş!...”(xelkedondurma.com, 16 Eylül 2004)

 

Hasan Feyziye Medresesi

Görüştüğümüz Mulla Hasan’ın bütün akrabaları bu medresenin isminin ‘Feyziye’ olduğunda hem fikirler; “Medresenin adı FEYZİYE MEDRESESİ”(Ömer faruk Hatipoğlu, Yusuf Pirbudak) “...Osmanlı imparatorluğunun yıkılış dönemlerinde yörede Hasan Feyziye adında bir medrese kurulur...”(Kovaraveger Dergisi-Sayı 2)

 

Bizim görüştüğümüz tanıkların birçoğu, Feyziye isminde hemfikirler. “Mulla Hasan’ın adı Hasan Feyzi’dir” diyor, Sayın Yusuf Pirbudak.

O döneme tanıklık eden Gölyazılı bazı insanlarımız ise, ismin ‘Hüsnüye Medresesi’ olduğunu belirtiyorlar. Kurulan bu medrese, Mulla Hasan’ın adı ile anılmış ve medresenin resmiyetteki adı; ‘Hasan Feyziye Medresesi’dir.

 

Mulla Hasan Feyzi’in Yaşamı

Mulla Hasan’ın babası Hüseyin Efendi (Molî Korîyan), Annesi Zeynep Hanım, Cûtkan-Günzüyülü’dür. (Işıklardan) Molî Şûte denmesinin sebebi ise Cûtka’da bulunan bir tepenin adından geldiği söylenmektedir.  

 

Mulla Hasan'ın Oğlu, Mexmê Molî Şûte

 

Mulla Hasan, 1858 Xelikan doğumludur. Mola Hasan’ın dört erkek kardeşi var; Mehmet, Şıx, İbrahim ve Hüseyin. Mulla Hasan, medrese eğitiminden sonra iki evlilik yapmış. İlk eşi Halıcılardan(Molî Xali sile) Raxma Sıle. İkinci eşi, Harımcılardan Nûra Xudêûş.. Bu evliliklerden üç erkek: Kürt Momu, Maxmê Molî Şûte, Hüseyin, ve üç kız çocuğu olmuş: Aşko Mılla, Şomo Mılla, ve Zevko Mılla.

 

  Mulla Hasan Efendi'nin Mezarı - Gölyazı

 

Devşirme Uygulaması

Fakir bir ailenin çocuğu olan Mulla Hasan, kardeşi Mehmet Efendi ile birlikte  eğitimini babası Hüseyin ve Amcası Hacı Mustafa gibi ‘devşirme usulüyle’ Kayseri’deki medreseden almış ve daha sonra iki Kardeş Konya’da müderrislik yapmışlardır. Mulla Hasan'ın Babası Hüseyin Efendi ve Amcası Hacı Mustafa Efendi hakkında elimizde fazla bilgi yok. Mulla Hasan’ın babası Hüseyin Efendi’nin Xelkekaracadağ’da doğduğu, bu yörede bulunan Biçerler'le akraba oldukları bilinmektedir. 

Hüseyin Efendi,1800’lerde Kardeşi Hacı Mustafa ile birlikte devşirme olarak Kayseri’de eğitim görmüşler.

 

Mulla Hasan ve Kardeşi Mehmet Efendi’nin hangi tarihlerde devşirme uygulamasına alındıkları bilinmiyor. Fakat, 11 ile 15 yaşlarında alındıklarını Mulla Hasan Efendinin Torunu Sayın Yusuf Pirbudak söylemektedir. Konya ve çevresinde devşirme uygulamasına alınan gençler, önce Konya Çimenlik-Aslanlıkışla’da (burası 1990 yılarına kadar askeri eğitim yeri idi) toplama kamplarına alınıyor, kısa bir eğitimden sonra  buradan ihtiyaca göre dağıtım (Kayseri, Sivas, Konya, Kütahya, İstanbul) yapılıyormuş. Mulla Hasan ve Kardeşi Mehmet Efendi de buradan Kayseri’ye eğitime gönderiliyorlar.

 

Devşirme sistemi, I. Murad (1362-1389) döneminde uygulanmaya alındı. Devşirme sistemi Osmanlıların askeri ihtiyacını karşılamak üzere geliştirilmiş bir yöntemdir. Osmanlı Devleti, belli bir kanun ve kural çerçevesinde sadece gayr-i Müslim çocukları değil, savaş zamanlarında sömürgesi altında bulunan Kürt, Arap, Fars gibi halklardan da ‘devşirme ordular’ tertipliyor ve topladıkları bu çocukları ve gençleri eğitime alıyordu. Gelibolu, İstanbul ve Konya’da bulunan acemi ocakları asker yetiştirirlerdi. Başarılı olan bu gençler, çeşitli medreselerde, askerlik, aritmetik, okuma-yazma ve dinsel konularda eğitim görürlerdi. Eğitime alınanlar daha sonra çeşitli devlet kademelerinde görevlendirilirdi.  

   

Konya-Selimiye Camisi

 

Mulla Hasan ve Kardeşi bu uygulama ile Kayseri’de medrese eğitimi görmüşler ve  7 yıllık bir eğitimlerinden sonra diplomalarını alıp, Konya’da Aziziye, Selimiye Medresesi ve Kapı Cami’de müderrislik ve imamlık yapmışlar. Kardeşlerin Konya’da en az beş yıl müderris yaptıkları, Aladağlı Hacı Ahmet Efendi’den ders aldıkları söylenmektedir. Dönemin müderrislerinden Hacı Veyis Efendi Mulla Hasan Efendi’ye ‘Konya’da kalmasını, müderris olarak beraber çalışmasını’ önermiş, fakat Mulla Hasan ‘kendi köyünde bir medrese açacağını, kendi insanlarına eğitim vereceğini’ söylemiş, ve Konya’dan ayrılmış.

 

Hasan Feyziye Medresesi

1875-80 yıllarında Mulla Hasan ve Kardeşi Mulla Mehmet kendi imkanlarıyla Gölyazı’da 12 derslikten oluşan bir medrese açarlar. Bu medresenin yapımının bir sene sürdüğü söyleniyor. Medresenin yerinin tam olarak Erenler Mahallesinde, -fotoğrafta görülen Ali Oyman’ın oturduğu evin hemen yanı başında -olduğu söylenmektedir.  

 

 

 

Mola Hasan ve Kardeşi bu medresede, Osmanlıca ve Arapça’yla, matematik, hadis, Kuran-ı Kerim, ilim dersleri vermişler. Dini eğitimin (namaz, hadis, kelam) yoğun olarak verildiği bu medresede yüze yakın insan eğitim görmüştür. Ayrıca bu medresede eski Türk ve Arap edebiyatı da okutulmaktaymış. Gelen öğrencilerden herhangi bir ücret alınmamış ve eğitmen durumunda olan Mulla Hasan Efendi ve Kardeşi Mehmet Efendi de bir maaş almamışlar. O dönem Gölyazılılar yardım için her perşembe günleri (perşembelik; un, ekmek, yağ, v.b) Kardeşlere yardım toplarlarmış.

 

İlkler; Hasan Feyziye Medresesi’nin Öğrencileri

Hasan Fezyize Medresesinde sadece erkekler değil, kızlar da eğitim görürmüş, bu maksatla medrese içinde bir iki oda kız öğrencilerine tahsis edilmiş. Medresedeki öğrencilerin en az 5 yıllık bir eğitim süresinden geçtikleri ve diploma alanların ise o dönemde askerden muaf tutuldukları söylenmektedir. Gölyazı’da o dönemde kimlerin diploma aldıkları ve kimlerin askerlikten muaf tutulduklarını bilmiyoruz.

Hasan Feyziye Medresesi’nde eğitim alan kız öğrencilerin isimleri: Aşko Mılla (Mulla Hasanın Kızı), Aşko Xalı Sıle(Hacî Tîttenin eşi), Baxdo Molî Olle, Zewo Momê Molî Ûmî Kınne Ayrıca yörenin tek medresesi olma özelliğinden ötürü yerleşim birimlerinden Cihanbeyli, Yeniceoba, Eskil, Taşpınar’dan öğrenciler bu medreseye gelmişler. Başka yörelerden medrese eğitimine gelen öğrencilerin barınacakları yerler için, hiç bir ücret alınmaksızın, köy odalarına yerleştiriliyor. O dönem Gölyazı'da bulunan köy odaları; Odê Molê Aşküfe, Odê Molî  Hamûle, Odê Moli Hamistafe, Odê Molî Hasanî Zaxe...

 

Medrese Öğrencilerinden, Mehmedê Bake ve Momê Hamûle

 

Gölyazı’dan medreseye gidenlerin isimlerini tespit ettiklerimiz;

Aşko Mılla, Aşko Xalî Sıle, Zewo Momê Molî Ûmî Kınne, Bildê Xalî Sile (Bulduk Çakmakcı), Mılla  Memet, Mılla Omer, Kummê Xûdık,(Hasan Ceylan), Memadê Bakê(Memet Biçer), Hacî Tîtte(Haci Camgöz), Hasanê Kade(Hasan Eker), Momê Molî Ûlle(Mehmet Koyuncu), Hasanê Ûmme (Hasan Sungur), Ummık(Ömer Sezer), Momê Hamûle(Mehmet Polat), Hacî Mome(Haci Yıldırım), Omer AKCAKOCA, Ûsêfî Mılla.

Cihanbeyli’den Molî Purtıllu ve Yeniceoba’dan Kartlardan bazı kişiler de eğitim için Gölyazı’ya gelmişler.

 

Hasan Feyziye Medresesi Kapatılıyor

Mulla Hasan 54 yaşında -1912’de- vefat ediyor. Mezarı Gölyazı Mezarlığında bulunmaktadır.

Mulla Hasan’ın vefatından sonra, medrese eğitimi Kardeşi Mulla Mehmet Efendi tarafından verilir. Mulla Mehmet medreseyi 10 yıl idare ettikten sonra 1922’de vefat eder, ve 3 Mart 1924’de çıkan 430 sayılı Tevhidi Tedrisat Kanunu ile  Mahalle mektepleri, medreseler ve azınlık okullarının kapatılması ile birlikte yörede tek medrese özelliğini taşıyan ‘Gölyazı Hasan Feyziye Medresesi de kapatılır....